Nostalgie, wat u zegt. U klinkt verwijtend, maar nostalgie is de enige manier om iets te ervaren van de tijd in zijn volledige omvang. - Benno Barnard
Wat niet terugkeert blijft. - John B. Vorenkamp
De jongens die we waren, die komen nooit terug. Dat is een ding dat zeker is. Zou je zeggen. Maar is dat wel zo? Is er niet eerder sprake van een continuüm, dragen we ze niet altijd met ons mee? Dan is het een goed ding naar ze terug te kijken, om dat eens scherper te krijgen... Via oude foto’s (meestal van anderen) lukt dat soms verrassend goed.
The boys we were are never coming back. That's one thing for sure. You’d say. But is that really the case? Isn’t it rather a continuum, don't we always carry them with us? Then it's a good thing to look back at them to get that sharper... This sometimes works surprisingly well via old photos (usually from others).
In this lanky boy, for example, I immediately recognized myself. In his favorite hanging chair. Disturbed in his daydreams... This boy likes to withdraw, to let his mind wander. His mother surprises him with her Agfa box camera, which she takes outside as soon as the first spring sun warms the earth, in search of “a motif for her photo”... She learned to develop and print in the darkroom of a colleague of her father’s—namely, his predecessor as the minister in the small Frisian village of S.; she even traveled all the way to the parsonage in the distant, even tinier Utrecht village of B. (What doesn’t go on in such a darkroom; my mother always had many admirers. But de mortuis nil nisi bene...)
Ze was ook een meester in het inkleuren van foto’s, met potloden uit een uitgebreide cassette van Faber-Castell… Beatrix als hummel te paard bijvoorbeeld, op een foto door Prins Bernhard, ‘welwillend afgestaan uitsluitend ten behoeve van het Algemeen Steuncomité 1939.’ Of het inkleuren ook in 1939 plaatsvond (ze was toen 21), blijft ongewis. Maar zeker is dat ze het in 1952 nog steeds deed, getuige een foto die ik vanwege het privékarakter hier niet laat zien. Let op de eend aan tafel - om te gíllen (zou mijn moeder zeggen). Maar dit alles terzijde. Zelfs mijn verzamelzucht van oude foto’s heeft hier waarschijnlijk allemaal niks mee te maken.
She was also a master at hand-coloring photographs, using pencils from an extensive Faber-Castell set... For example, Beatrix as a toddler on horseback, in a photo taken by Prince Bernhard, “kindly provided exclusively for the benefit of the General Support Committee 1939.” Whether the coloring took place in 1939 (she was 21 at the time) remains uncertain. But it’s certain that she was still doing it in 1952, as evidenced by a photo I won’t show here due to its private nature. Note the duck at the table—hilarious, my mother would say. But all of this is beside the point. Even my own passion for collecting old photos probably has nothing to do with any of this.
De jongens die we waren (leeftijd 6-12) hadden op de lagere school een beste vriend, met wie we na schooltijd speelden, bij wie we dagelijks over de vloer kwamen, waar we zagen en roken dat er steevast in het keukentje gewokt werd door de moeder. Pas veel later kwam ik erachter dat de wolkig geëmailleerde wok een wadjang heette, zij was Indisch, de vader een Engelsman uit Newcastle, waar mijn vriendje geboren was, vooral dat laatste een feit om nooit te vergeten. De vader bezat een Citroën traction-avant waarin ik weleens heb mogen meerijden (er werd meestentijds aan gesleuteld). Hij noemde me oeWimmy, met een Engelse w.
The boys we were (age 6–12) had a best friend at primary school—someone we played with after school, someone whose home we visited daily, where we saw and smelled the constant sizzling in the tiny kitchen as his mother cooked. Only much later did I learn that the cloudy enameled wok was called a wadjang; she was from the Dutch East Indies, his father an Englishman from Newcastle, where my friend had been born—especially the latter a fact simply impossible to forget. His father owned a Citroën Traction Avant, in which I was occasionally allowed to ride (though it was usually being tinkered with). He called me "ooWimmy," with an English w.
We stonden bekend als het koppel Leslie en Wim. Zet u ze maar naast elkaar, zei mijn moeder op de eerste schooldag tegen de onderwijzeres, ze kennen elkaar van de kleuterschool (i.c. de Fröbelschool der Evangelische Broedergemeente, waar ik het in al zijn eenvoud ontroerende lied ‘De Heer is mijn herder’ heb mogen leren zingen. Het zou kunnen dat de wondermooie melodieën van de Deense liederenschat mij later daarom zo raakten.)
We were known as the pair Leslie and Wim. "Just put them next to each other,” my mother told the teacher on the first day of school, "they know each other from kindergarten" (i.c. the Fröbel School of the Moravian Brethren, where I had the simple yet deeply moving opportunity to learn to sing the hymn The Lord Is My Shepherd. It might be why the exquisitely beautiful melodies of the Danish song treasury touched me so profoundly later in life).
Maar het meest blijft bij: de aangename ernst van het spel, de dingen die we bedachten en uitvoerden. Ernst of spel, niks zei het ons… Nog altijd voel ik bij bovenstaande foto, nota bene uit 1927, ver voor mijn tijd, het samenspannen, het improviseren, het ‘vergeten’ van de tijd (die bestond sowieso niet). Het bedenken, uitvoeren en evalueren van ‘projecten’ verliep simultaan, mislukkingen gingen gepaard met een vrolijke lach, bij beiden; ik luchtig (‘Wat een onzin ook…’), hij hernam zich sneller en was alweer serieus op zoek naar een oplossing. Wat mij dan weer lichtelijk irriteerde…
But what stays with me most is the pleasant seriousness of our playing, the things we dreamed up and carried out. Seriousness or play—it never mattered to us. Even now, when I look at the photo above—from 1927, long before my time—I still feel the collaboration, the improvisation, the ‘forgetting’ of time (which didn’t really exist anyway). The conceiving, executing, and evaluating of ‘projects’ all happened simultaneously. Failures were met with a cheerful laugh from both of us: I’d dismiss it lightly (What nonsense anyway...), while he’d quickly regain his composure and seriously search for a solution. Which, in turn, would mildly irritate me...
And where were the girls...? They played no part at all... Until Leslie’s Australian cousin arrived, and I was overcome by a vague feeling of... yes, only now do I find the word for it—back then, it was undefined, but it was pure jealousy over the intimacy between the two of them. No wonder! He spoke English with her; I felt thoroughly excluded. And yet, I found her incredibly charming. Enchantingly sweet—I can still smell her raven-black hair... In a manner of speaking, that is; I remember smelling it. But that scent will never return.
Nog een Hermann, 8 Jahre alt. Ergens in Duitsland, 1935. Ik herkende Hermann, ik had het kunnen zijn, in die korte broek, in die volgens ouderwetse inzichten aangelegde tuin, gewillig maar wezenloos poserend, de gedachte 'Waar ben ik eigenlijk beland' is niet ver meer...
Another Hermann, 8 years old. Somewhere in Germany, 1935. I recognized Hermann—I could have been him, in those short pants, in that garden laid out according to old-fashioned principles, posing willingly but absentmindedly, the thought Where on earth have I ended up? not far away...
