EMIL VAN DE HAZELHOEVE

Wat zeg je me nou, heb jij een foto van de hele familie op de Hazelhoeve? (Emil werd in de Nederlandse boeken Michiel van de Hazelhoeve genoemd maar bij Astrid Lindgren heet hij Emil i Lönneberga, en in de Nederlands-gesproken films is men ook teruggekeerd naar Emil. Maar onze groepsfoto is in elk geval uit die tijd en sociale omgeving.)

Een boerenfamilie als op de foto uit Zweden, periode 1900-1920 schat ik zo, omvat in die tijd niet alleen ouders en kinderen maar ook grootouders, meid(en) en knecht(en), en dan zijn er in de oogsttijd ook nog extra dagloners ingehuurd; we zien ze met hun werktuigen, een staat er zelfs zogenaamd zijn zeis te wetten… Die eindeloos lange houten tafels, zoals je ze ook ziet in de En eeuwig zingen de bossen-films (Het geslacht Bjørndal), die waren er niet voor niks. Allemaal meeëten… Zware tijden, drukke tijden, gezellige tijden…

GOLDEN HOURS

Weldra is het 93 jaar geleden dat Agnes een foto-album cadeau kreeg, voor haar verjaardag of een ander heuglijk feit. Ze plakte er fluks (mét fotohoekjes) een zelfverzekerd portret van zichzelf in. Dubbel zelfverzekerd, want haar schaduw staat er ook op…

EEN RUSTMOMENTJE

A moment of rest klinkt me eigenlijk beter in de oren bij deze tijdloze, ongedateerde Duitse amateurfoto. Frühlingsruhe. We identificeren ons graag met de rustende wandelaar onder de net uitgelopen boom… Zijn donkere silhouet geeft geen details prijs, dat maakt hem universeel… Ook de egaal-grijze lucht straalt niets schokkends uit… niets dan rust en stilte. Helemaal mijn weer.

OVER FOTOHOEKJES GESPROKEN…

Een willekeurig voorbeeld… Aangetroffen in de erfenis van een fervente amateurfotograaf, misschien jaren 1920. Gegomd, dus even bevochtigen en plakken maar. Fotohoekjes in zelfklevende versie zijn tot op de dag van vandaag verkrijgbaar, bijv. bij de HEMA.

AIN’T SHE SWEET, MY HUNGARIAN PRINCESS

Ain’t she sweet, my Hungarian princess, ze móet op de foto, zoals ze daar tegenover me zit met haar kingsize sigaret, haar gelakte nagels en haar lieve sportmotieven-bloesje... Lekker roken, zeiden we dan tegen elkaar... Gelukkig wordt het zonlicht op haar gezicht getemperd door de bomen waar ze nét nog onder zit... De witte boord van die vent een paar tafeltjes achter haar, die zie ik eigenlijk nu pas, op de afdruk. Of wat kan het schelen, z’n kop staat er gelukkig verder niet op... Beknippen ging niet... Doordrukken al helemaáál niet aan gedacht, bevangen als ik was door dit beeld van háár dat opdoemde... En zij, m’n Hungarian princess, heeft ’m gewoon in haar album geplakt, zonder hoekjes of wat...

Uit een album gescheurde amateurfoto, anoniem. Hongarije, periode 1970-89. Formaat 6,5 x 9,5 cm.

GÉÉN KOOKEILAND

 

Voorwaar een interieurfoto zoals je ze zelden ziet... Een eenvoudige keuken met houten keukenkastjes boven en onder, en rechts een houtgestookt fornuis, wijselijk van het aanrecht gescheiden door een laag stenen muurtje, waarop een petroleumstel met koffieketel (zo te zien van koper). Voor kookeilanden was eenvoudig geen plaats! Zelfs het aanrecht lijkt niet verder naar links door te lopen, het lijkt of daar een raam zit, het licht valt in elk geval naar binnen, mooi op het gezicht van het jongere meisje. Ze wast een bord af in een geëmailleerd teiltje. Tegen de achterwand meen ik daar een emaillen plaat gemonteerd te zien tegen het spatten. En loopt daar links een waterleiding? 

De kokkin of het keukenmeisje (of is het de vrouw des huizes met keukenschort voor) roert in een beslagkom (van dik aardewerk; plastic bestond niet). Krijgen we pannekoeken? De vrouw vooraan staat onscherp in beeld, het meisje ook, maar iets minder, en het achterste plan is scherp. Werkt eigenlijk onbedoeld goed, we ervaren diepte!

Al met al een eenvoudige keuken, maar men was wel zo welgesteld, dan wel geïnteresseerd, dat er iemand een foto kwam maken van dit huiselijk-culinaire tafereeltje. Opplakken op een fraaie panel card was ook de moeite waard… Werden de andere kamers ook bezocht? Verloren gegaan!

Zweden, rond 1900. Bijgeschreven titel: De keuken. Beeldformaat, zonder omlijstingen en passe- partout: 8x10 cm.

TIP TAP TOP, DE DATUM STAAT EROP

Dat is nog eens een leuk geënsceneerde schoolfoto van een zus en een broertje (met naam bekend.) Dat deden ze toch met fantasie; gewoon een kleine carte-de-visite-foto, maar om ín te lijsten... (Reflecties in het glas door mij...)   

OSCAR WILDE LUCHTDICHT VERPAKT

Oscar Wilde (1854-1900), de roemruchte Ierse schrijver, wie kent hem niet... Maar dat zijn fotografisch conterfeitsel ooit in een Nederlandse kringloopwinkel zou belanden, wie had dat kunnen denken. Vanuit een stevige glazen presse-papier grijnsde hij me aan... Ja, ik begreep zijn blik: red me uit deze gribus, ik lig hier dan wel vacuümverpakt, maar ’t is me toch een gruwel hier; alles valt te overleven tegenwoordig, behalve een kringloopwinkel, zeg ik altijd maar...

De in de presse-papier (ø 7 cm) gebruikte afbeelding blijkt een detail uit een foto uit 1885, gemaakt in New York, door fotograaf Napoleon Sarony (1821-1896), in het bezit van de Library of Congress, Washington DC. Het is een foto van maar liefst 33x19 cm (de gehele kaart). Zo’n kartonnen kaart waarop foto-afdrukken werden geplakt (zoals een carte-de-visite-foto of een kabinetfoto) heet in de VS trouwens een panel card, ontdekte ik daarbij ook nog. Weer wat geleerd. 

EEN IJDELTUIT?

Gezien de prijzen was een bezoek aan de photographe/photograaf voor een portret op kabinet- dan wel carte-de-visite-formaat niet iets wat je dagelijks deed. Het was sowieso iets voor de gegoede burgerij en de beter gesitueerden.

Dat is eigenlijk alles wat er over deze geportretteerde te zeggen valt: hij kon het zich veroorloven meerdere portretten te laten maken, bij verschillende fotografen, en op verschillende tijdstippen. De twee opnames door Offenberg (‘photographe’) verschillen maar heel weinig, alleen in blik en kostuum. Een naam ontbreekt. Wie was hij? Een man met een zachte, vriendelijke uitstraling. Een acteur? Een schrijver? Schilder? Wie het weet mag het zeggen... Ik heb in ieder geval willen voorkomen dat zijn drie beeltenissen naar alle windrichtingen verspreid zouden raken (ze werden los te koop aangeboden).

Prominent op de voorkant van de kaart: Portrait Album. Let op, geheel volgens de tijdgeest ging alles bij studio Offenberg in het Frans, dus portrait album betekent niet portrettenalbum (dan zou het Engels zijn) maar albumportret...

Op de cdv door Oppers uit de Kalverstraat (Offenberg zat in de Damstraat) lijkt onze man iets ouder geworden; de haargrens is iets verder teruggeweken... Opvallend onzekerder is zijn blik, half van ons afgewend, de mond staat iets open. Toeval of pose? Ik zou wel eens willen weten wie hij was...

Kabinetfoto: circa 10x16 cm, blanco achterkant. Cdv’s: circa 6x10 cm. De op de achterkant van de Offenberg-cdv genoemde koningin was Sophie van Württemberg, koningin der Nederlanden van 1849 tot haar dood in 1877; Oppers heeft Willem III onder zijn clientèle, hij was koning der Nederlanden van 1849 tot zijn dood in 1890.   

EEN VRIENDENGROEP ANNO 1900

De spontaniteit van de jongens op een kar ontbreekt hier, in het atelier van beroepsfotograaf Braae uit het Deense Svendborg (Funen), geheel. We zien een groepje jonge dandy’s, piekfijn naar de laatste mode gekleed. De opstaande stijve boord overheerst, al is er ook een exemplaar richting vadermoorder (staande jongen rechts). Vier stropdassen, maar de jongen links draagt zijn kravat in een strik (wat er modieuzer was, durf ik niet te zeggen). Hij gunt ons een blik op zijn lichte vest. Opvallend zijn de witte, lage rijglaarzen van de twee zittende jongens. Die móest je hebben, gauw ermee vooraan gaan zitten natuurlijk. De ene schoen van de staande jongen links oogt afgetrapt en is verzoold... 

De jongen rechts vooraan is met zijn stekeltjeshaar ook goed bij de tijd; we schrijven augustus 1900, zoals de achterkant in potlood vermeldt. Het had de Deense componist Carl Nielsen geweest kunnen zijn, die ook deze haardracht (coiffure à la brosse) in zijn jongere jaren en lang daarna was toegedaan, ware het niet dat de vriend op het rotan tabouretje verder niet veel op Nielsen lijkt. Nielsen was bovendien meer op de Funense hoofdstad Odense ge-orienteerd.

Zijn het schoolvrienden? Confirmanten? Eindexamen gedaan? Ik schat ze 15-17 jaar, ouder niet. Maar met de ernst van volwassen mannen. Alleen het begin van een glimlach bij de middelste jongen. 

Foto geplakt op de standaard zogeheten kabinetkaart, ongeveer 10x16 cm. De achtergrond (een neergelaten doek) is van het gebruikelijke type: beschilderd met routineus getekende planten in een vaag gehouden tuin of landschap, waarin een stenen trap verder de hoogte en de diepte in leidt; vooraan rechts is nog wat smeedwerk geschilderd waarlangs enige plantengroei de weg opwaarts zoekt... 

Ik zal tzt een foto van betere kwaliteit leveren.

TWEE VROLIJKE JONGENS OP EEN KAR, MET HOND

Alweer een foto afkomstig van de knipgrage verkoper uit Denemarken. Ik moet zeggen: hij wist wel een aantal pareltjes uit zijn oude amateuralbums te snijden. 

De jongens (vriendjes of broertjes) zitten in hun goeie goed, compleet met stropdas, het is een verjaardag, of gewoon een zondag. Gympies bestonden al. De hond is een goeie sul, de jongens zijn goed met hem bevriend, gezien hun beider handbeweging naar zijn kop toe. Misschien is het wel een trekhond en trekt Fido door de week de kar... Maar voor een hondekar is deze wagen denk ik te groot. 

De foto is op het platteland genomen; we zien een gietijzeren stalraam en een staldeur. En toen was daar opeens die man met camera die opdook en vroeg of ze wilden lachen en de hond even aanhalen. Ja, zo! Even stilzitten hè... (Zie de gespannen hand van het linker jongetje.) Klaar! Een rondreizende fotograaf? Of was het een van de bezoekers binnen die de foto nam? Een welgestelde boer, een onderwijzer? 

Ik hou het op een rondtrekkende fotograaf; op zondag waren de mensen thuis, er werd niet op het land gewerkt of naar school gegaan, je kon veel mensen voor de lens krijgen. Ook is de foto slordig afgewerkt, met nog vlekken hier en daar van fotografische chemicaliën. Dit soort foto’s werden slecht gespoeld en verbruinden daardoor snel. Na een paar dagen stond het hele dorp in de etalage bij de købmand en konden de foto’s worden opgehaald. Na betaling uiteraard. De kruidenier blij, kreeg hij nog eens wat extra volk binnen ook.

 

Beeldformaat ong. 7x10 cm. Omstreeks 1920.